Czy przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza jest zawsze najlepszym rozwiązaniem?

Osoba nieposiadająca wiedzy prawniczej w pierwszym zetknięciu z dziedziczeniem może czuć się zagubiona. Wszystko dlatego, że spadek co do zasady kojarzy się z korzyściami. Z drugiej jednak strony w mediach niejednokrotnie ukazywane były sytuacje, w których brak złożenia oświadczenia w przedmiocie spadku doprowadził do powstania wysokiego zadłużenia u spadkobiercy. W obiegu można spotkać się z opiniami, że najlepszym rozwiązaniem jest każdorazowo przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Czy takie twierdzenie jest zgodne z prawdą?

Przed jednoznacznym rozstrzygnięciem tej kwestii należy wskazać, że na mocy artykułu 1012 kodeksu cywilnego spadkobierca może bądź przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste), bądź przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza), bądź też spadek odrzucić. Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Brak oświadczenia spadkobiercy w terminie określonym w § 1 jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 k.c.).

Jeśli spadkobierca zdecyduje się przyjąć spadek wprost, to będzie ponosić odpowiedzialność za długi spadkowe bez żadnego ograniczenia. Jeśli okaże się, że zmarły pozostawił niespłacone zobowiązania i w jego majątku nie znajdują się na ten cel odpowiednie aktywa, to spadkobierca zobowiązany jest do ich opłacenia z własnej kieszeni. Jeśli natomiast spadkobierca przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza to ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku (art. 1031 k.c.).

Zgodnie z art. 10311 k.c. wykaz inwentarza może zostać złożony w sądzie bądź przed notariuszem indywidualnie, bądź łącznie przez kilku uprawnionych do spadku. W wykazie inwentarza z należytą starannością ujawnia się przedmioty należące do spadku oraz przedmioty zapisów windykacyjnych, z podaniem ich wartości według stanu i cen z chwili otwarcia spadku (czyli z momentu śmierci spadkodawcy), a także długi spadkowe i ich wysokość według stanu z chwili otwarcia spadku. Wykaz inwentarza musi być sporządzony rzetelnie. Nie warto ukrywać żadnych kwot, ponieważ wspominany już art. 1031 kodeksu cywilnego jasno stanowi, że zawarte w pierwszej części omawianego przepisu ograniczenie odpowiedzialności odpada, jeżeli spadkobierca podstępnie pominął w wykazie inwentarza lub podstępnie nie podał do spisu inwentarza przedmiotów należących do spadku lub przedmiotów zapisów windykacyjnych albo podstępnie uwzględnił w wykazie inwentarza lub podstępnie podał do spisu inwentarza nieistniejące długi. Jeśli po złożeniu wykazu składający uzyska wiedzę, że istnieją jeszcze inne przedmioty należące do spadku, jest zobowiązany do jego uzupełnienia.

Przechodząc do analizy najlepszego sposobu postępowania w zakresie przyjęcia bądź odrzucenia spadku należy wskazać, że co do zasady najmniej polecanym rozwiązaniem jest przyjęcie spadku wprost. W takiej sytuacji automatycznie stajemy się odpowiedzialni za wszystkie długi zmarłego. Nawet jeśli jesteśmy przekonani, że spadkodawca spłacił za życia wszystkie swoje zobowiązania, to nie opłaca się ryzykować przykrej niespodzianki.

Lepszym rozwiązaniem (choć nie w każdej sytuacji) może okazać się opisane powyżej przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. O ile odpowiedzialność za długi spadkowe jest ograniczona, to należy pamiętać, że to do wyboru wierzycieli należy przedmiot, z którego się zaspokoją. Może się więc okazać, że bardziej opłacalne okaże się skierowanie swoich roszczeń do majątku osobistego spadkobiercy (na przykład gdy spadkodawca pozostawił mieszkanie i długi, a spadkobierca posiada gotówkę). Spadkobierca może więc utracić część swojego majątku osobistego, zachowując jednak jego ekwiwalent w spadku.

Z tych względów należy jednoznacznie wskazać, że o ile przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza jest instytucją bardzo korzystną dla spadkobierców, a wprowadzenie do polskiego kodeksu cywilnego domniemania przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza należy ocenić niezwykle pozytywnie, to jeśli posiadamy wiedzę, że długi spadkowe przewyższają bądź z dużą dozą prawdopodobieństwa mogą przekraczać aktywa spadku, to zdecydowanie lepiej będzie spadek odrzucić. W takim przypadku zupełnie odcinamy się od spadkodawcy i nie ma ryzyka, że ktokolwiek wysunie w stosunku do nas roszczenia o zapłatę. Również formalności zostają ograniczone do minimum – wystarczy jednokrotnie złożyć przed sądem oświadczenie o odrzuceniu spadku.

Podsumowując należy podkreślić, że przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza może nie zawsze okazać się korzystne. Odrzucenie spadku będzie lepszym wyjściem w przypadku małych majątków i wysokiego zadłużenia. Jeśli jednak prawdopodobne jest, że zmarły nie miał długów albo jego zobowiązania nie przekraczają stanu jego majątku, to warto zdecydować się na takie rozwiązanie. Również bowiem w tym przypadku możemy być pewni, że wartościowo nasz majątek nie ulegnie uszczupleniu.