Czy postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku można wzruszyć w razie odnalezienia testamentu?

Z roku na rok coraz większa ilość osób decyduje się na spisanie testamentu. Cały czas jednak odsetek jest bardzo niski. Tym samym zwłaszcza po nagłej i niespodziewanej śmierci bliskiej nam osoby pozostaje pytanie, czy aby na pewno nie pozostawiła ona testamentu. Nie zawsze da się jednak przejrzeć wszystkie dokumenty i może dojść do sytuacji, w której testament zostanie odnaleziony już po wydaniu postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku bądź aktu poświadczenia dziedziczenia. Wątpliwości budzi kwestia wzruszenia takich prawomocnych dokumentów i możliwość realizacji postanowień odnalezionego testamentu.

W pierwszej kolejności zaznaczyć należy, że do dziedziczenia na podstawie ustawy dochodzi tylko, gdy nie istnieje ważnie sporządzony testament zmarłego. Testament będzie nieważny na przykład, gdy testator był w momencie jego spisania pozbawiony zdolności testowania (ze względu na przykład na ubezwłasnowolnienie lub zaawansowaną chorobę alzheimera) czy w przypadku, gdy nie zostanie spisany w całości pismem ręcznym, a zamiast tego na przykład wydrukowany i jedynie podpisany. Niesporządzenie testamentu jest potwierdzane zarówno w czasie postępowania przed sądem, jak i przed notariuszem. Każdy z potencjalnych spadkobierców wskazuje, czy znane mu są testamenty zmarłego, o których wiedzy nie ma sąd lub notariusz.

Czasami jednak, często bez złej woli, każda z tych osób pozostaje w przeświadczeniu, że spadkodawca testamentu nie pozostawił, mimo że w rzeczywistości rozporządzenie na wypadek śmierci zostało sporządzone, jednak zmarły nie poinformował o tym fakcie najbliższych. Również w przypadku testamentów sporządzonych u notariusza, a niezarejestrowanych w Notarialnym Rejestrze Testamentów, może dojść do uzyskania o nich wiedzy po upływie dłuższego czasu. Często w takim momencie postępowanie spadkowe już się zakończyło i krąg spadkobierców został ustalony na podstawie ustawy. Czy w takich sytuacjach istnieje możliwość podważenia wcześniejszych ustaleń w formie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia?

Na podstawie art. 1025 par. 2 k.c. prawomocne stwierdzenie nabycia spadku stwarza domniemanie, że osoba w nim wymieniona jest spadkobiercą. Jak każde domniemanie, również w tym przypadku może być ono obalone. Wzruszenie prawomocnego postanowienia, tak aby uwzględniało nowo odnaleziony testament, jest możliwe z pewnymi ograniczeniami.

Zgodnie z artykułem 679 k.p.c. dowód, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, nie jest spadkobiercą lub że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony, może być przeprowadzony tylko w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku. Wniosek o wszczęcie takiego postępowania może zgłosić każdy zainteresowany. Należy jednak podkreślić, że ten, kto był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, może tylko wówczas żądać zmiany postanowienia stwierdzającego nabycie spadku, gdy żądanie opiera na podstawie, której nie mógł powołać w tym postępowaniu (mowa tu na przykład o sytuacji, w której już po pierwotnym określeniu praw do spadku został odnaleziony testament). Musi również złożyć wniosek o zmianę przed upływem roku od dnia, w którym uzyskał tę możność. Jest to termin zawity, nie ma więc możliwości jego przedłużenia.

Po wszczęciu postępowania sąd zbada, czy zostały spełnione warunki formalne i zweryfikuje m.in. prawdziwość i ważność testamentu. Istnieje możliwość przesłuchania zarówno stron postępowania, jak i ewentualnych świadków, posiadających wiedzę na temat okoliczności sporządzenia testamentu. Wcześniejsze prawomocne decyzje nie zostaną wzruszone na przykład, gdy osoba składająca zeznania wskaże, że sama sporządziła testament, aby zmienić porządek dziedziczenia (bądź, co bardziej prawdopodobne, gdy w okolicznościach wskazanych w zdaniu poprzedzającym świadek oświadczy, że ktoś inny niż zmarły jest twórcą odnalezionego testamentu). W razie przeprowadzenia dowodu, że spadek w całości lub w części nabyła inna osoba niż wskazana w prawomocnym postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku, sąd spadku, zmieniając to postanowienie, stwierdzi nabycie spadku zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym.

Zastanawiające może być jak wygląda postępowanie w tej sprawie w przypadku przeprowadzenia postępowania co do spadku pierwotnie, na podstawie ustawy, u notariusza. Jednoznacznie rozstrzyga to paragraf czwarty przytoczonego przepisu, zgodnie z którym przedstawione zasady stosuje się odpowiednio do zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia oraz do stwierdzenia nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego.

Wzruszenie prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku bądź aktu poświadczenia dziedziczenia jest możliwe, jednak może okazać się czasochłonne i generować spore koszty. Dla uchronienia przed taką sytuacją swoich najbliższych należy więc po sporządzeniu testamentu poinformować najbliższych, gdzie się on znajduje, a także dla pewności wykonać jego skan. Przy sporządzaniu testamentu u notariusza warto z kolei od razu zarejestrować go w Notarialnym Rejestrze Testamentów. Pozwoli to uchronić spadkobierców przed problemami w przyszłości i da pewność, że majątek zostanie rozdysponowany zgodnie z wolą testatora.