Czy bezdzietne małżeństwo może pozbawić prawa do spadku rodziców i rodzeństwo?

Człowiek, który całe życie pracował na swój majątek, powinien mieć prawo do swobodnego podjęcia decyzji, na kogo przejdzie on po jego śmierci. Dysponowanie spadkiem nie jest jednak nieograniczone. Ważne jest szczegółowe poznanie przepisów prawa obowiązujących w tym zakresie, tak aby świadomie podjąć działania prawne zmierzające do uregulowania kwestii dziedziczenia zgodnie z naszą wolą.

Na wstępie warto zaznaczyć, że w polskim prawie dziedziczenie może odbywać się na podstawie ustawy (zasady w tym zakresie są uregulowane w art. 931-940 kodeksu cywilnego) albo na podstawie testamentu. Jeśli osoba zmarła nie pozostawiła testamentu, jej majątek odziedziczą spadkobiercy wskazani w ustawie.

Dziedziczenie ustawowe opiera się na przekonaniu, że majątek powinien pozostać w rodzinie, a jeśli zmarły nie miał krewnych należy dążyć do tego, aby spadek nie pozostał bez właściciela. Pierwszą grupą spadkobierców ustawowych są małżonek i dzieci. Kolejne grupy to odpowiednio  małżonek i rodzice, dziadkowie, pasierbowie, gmina i Skarb Państwa. Ustalając porządek dziedziczenia w przypadku bezdzietnego małżeństwa od razu należy przejść do drugiej grupy spadkobierców.

Jeśli oprócz małżonka zmarłego przy życiu pozostają  jego rodzice, to ten pierwszy otrzyma połowę spadku, a każdy z rodziców po ¼ spadku. Matka ma prawo do połowy spadku jeśli ojcostwo nie zostało ustalone. Już na tym etapie dziedziczyć może również rodzeństwo – jeśli jeden z rodziców nie dożył otwarcia spadku to jego udział przypada rodzeństwu (bądź zstępnym rodzeństwa w przypadku nieżyjących braci lub sióstr). Jeśli więc małżeństwo nie posiada dzieci, a nie wyraża woli, aby po śmierci majątek odziedziczyli rodzice i rodzeństwo, konieczne jest sporządzenie testamentu.

Testament może zostać sporządzony własnoręcznie albo u notariusza. Obie te formy są równoważne. Należy jedynie zadbać o to, aby testament własnoręczny spełniał wszystkie formalne wymagania dla jego ważności. Zgodnie z art. 949 k.c. testament powinien zostać spisany w całości pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. Wszelkie wątpliwości rozpatruje się zgodnie z zasadą favor testamenti zgodnie z którą testament należy tak tłumaczyć, aby jak najpełniej zachować wolę spadkodawcy.

Co do zasady testament pozwala wyłączyć dziedziczenie rodziców i rodzeństwa. Wystarczy rozporządzić w nim całym swoim majątkiem na rzecz innych osób. Nie ma przy tym znaczenia czy będą to osoby związane więzami krwi czy na przykład znajomi albo instytucja charytatywna. Pozostaje jednak pytanie, czy pominięci w testamencie rodzice i rodzeństwo będą mogli skutecznie wysuwać roszczenia w stosunku do spadkobierców testamentowych o część spadku, która należałaby się im w przypadku dziedziczenia ustawowego.

Dla osób chcących pozbawić prawa do spadku rodziców i rodzeństwo niekorzystną informacją będzie, że w polskim Kodeksie Cywilnym uregulowane zostało prawo do zachowku. Zgodnie z art. 991 k.c. § 1. zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek). Na tej podstawie należy wskazać, że pełne pozbawienie prawa do dziedziczenia jest możliwe w stosunku do rodzeństwa. Rodzicom, mimo pominięcia w testamencie, będzie przysługiwało roszczenie o zachowek w wysokości obliczanej zgodnie z powyższymi zasadami.

Część przedstawicieli orzecznictwa i doktryny stoi na stanowisku, że sposobem na częściowe pozbawienie rodziców prawa do zachowku jest dyspozycja wkładem na wypadek śmierci. Zgodnie z art. 56 ust. 1 i 2 ustawy prawo bankowe posiadacz rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego lub rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej może polecić pisemnie bankowi dokonanie, po swojej śmierci, wypłaty z rachunku wskazanym przez siebie osobom. Należy jednak podkreślić, że istnieje ograniczenie zarówno co do kręgu beneficjentów takiej dyspozycji, jak co do jej wysokości. Polecenie wypłaty może bowiem być ustanowione jedynie na rzecz małżonka, wstępnych, zstępnych lub rodzeństwa w wysokości maksymalnie do dwudziestokrotnego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku, ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego za ostatni miesiąc przed śmiercią posiadacza rachunku. Kwota wypłacona zgodnie z dyspozycją wkładem na wypadek śmierci nie wchodzi do spadku po posiadaczu rachunku. Pozostała część poglądów badaczy przychyla się jednak do stanowiska, że kwota wypłacona pozwanemu na podstawie dyspozycji na wypadek śmierci powinna zostać doliczona do spadku tak jak darowizna, więc będzie ona uwzględniana przy wyliczaniu zachowku.

Chcąc w pełni wyeliminować ryzyko dziedziczenia rodziców można ich wydziedziczyć. Na podstawie art. 1008 k.c. jest to możliwe w testamencie jeśli uprawniony do zachowku wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci lub uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Okoliczności te muszą być rzeczywiste, ponieważ mogą podlegać weryfikacji.